Frankofon
Frankofon: Anlamı ve Kökeni
Frankofon, Fransızca konuşan kişi ya da Fransızca’yı ana dil, resmî dil, eğitim dili veya yaygın iletişim dili olarak kullanan kişi anlamına gelir. Ayrıca Fransızca konuşulan ülke, bölge, kurum ve kültürleri nitelemek için de kullanılır.
Basit anlam
Bir frankofon, Fransızca konuşan kişidir. Bu kişi Fransız olmak zorunda değildir; Kanadalı, Belçikalı, İsviçreli, Senegalli, Faslı, Lübnanlı ya da başka bir ülkeden olabilir.
Örneğin, “Frankofon yazarlar” ifadesi, Fransızca yazan yazarları anlatır; bu yazarların çoğu Fransa dışındaki ülkelerden gelebilir.
Anlamları ve kullanım alanları
- Kişi: Fransızca konuşan ya da Fransızca’yı günlük yaşamında kullanan kişi. Örnek:Quebek’teki frankofonlar Fransızca’yı ana dilleri olarak kullanır.
- Sıfat: Fransızca konuşan ya da Fransızca ile ilgili olan. Örnek:Frankofon ülkeler, Fransızca’yı ortak dil olarak paylaşır.
- Edebiyat: Fransızca yazan, ancak mutlaka Fransa’da doğmamış yazar ve eserler. Örnek:Frankofon edebiyatı Afrika, Karayipler ve Magrip yazarlarını kapsar.
- Kültür: Fransızca’nın ortak bağ oluşturduğu edebiyat, sinema, müzik ve düşünce dünyası. Örnek:Frankofon kültürü yalnızca Fransa kültürü değildir.
- Siyasi-idari kullanım: Fransızca’nın resmî veya önemli bir dil olduğu ülkeler ve uluslararası kuruluşlar. Örnek:Frankofon ülkeler, Uluslararası Frankofoni Örgütü’nde bir araya gelir.
Telaffuz ve dilbilgisi
Frankofon Türkçede “fran-ko-fon” biçiminde okunur.
- Tür: İsim ve sıfat
- Tekil: frankofon
- Çoğul: frankofonlar
- Tamlama: frankofonun, frankofona, frankofonda
- İlgili isim: Frankofoni, Fransızca konuşan toplulukları, ülkeleri ve kültürel alanı ifade eder
- Benzer kavramlar: Anglofon (İngilizce konuşan), Hispanofon (İspanyolca konuşan), Lusofon (Portekizce konuşan), Almanofon (Almanca konuşan)
Kelimenin kökeni
Frankofon, Fransızca francophone sözcüğünden Türkçeye geçmiştir. Bu sözcük, franco- ve Yunanca phōnḗ (φωνή) öğelerinin birleşmesinden oluşur.
Franco- bölümü “Fransız, Fransa’ya ilişkin” anlamındadır; daha geride ise Galya’yı fetheden Cermen kökenli Frankların adı olan Latin Franci bulunur. -phone bölümü ise Yunanca phōnḗ, yani “ses, ses çıkarma, konuşma” anlamındadır. Dolayısıyla francophone kelimesi kelimesine “Fransızca sesi çıkaran” ya da “Fransızca konuşan” demektir.
Kelimenin yolculuğu kabaca şöyledir:
- Proto-Cermen dilleri:Frank kabilesinin adı
- Latince:Franci, “Franklar”
- Orta Latince:francus, “Frank; Fransız”
- Fransızca:franc, “Frank, Fransız”
- Eski Yunanca:phōnḗ (φωνή), “ses, konuşma”
- Fransızca:francophone, “Fransızca konuşan”
- Türkçe:frankofon, “Fransızca konuşan kişi veya Fransızca’ya ilişkin”
Frankofoni kavramı, Fransız coğrafyacı Onésime Reclus tarafından 1880’de France, Algérie et colonies adlı eserinde kullanılmıştır. Reclus, Fransızca’yı konuşan ya da konuşabilecek durumdaki toplulukları tanımlamak için bu terimi önermiştir.
“Frankofon” ve “Frankofoni” farkı
Frankofon daha çok kişi, dil ve sıfat anlamında kullanılır; Frankofoni ise Fransızca konuşan insanların, ülkelerin ve kültürlerin oluşturduğu topluluğu anlatır.
Küçük harfle yazılan francophonie, dünyadaki Fransızca konuşan toplulukları ve Fransızca’nın kullanıldığı coğrafyayı ifade eder. Büyük harfle yazılan Francophonie ise özellikle Uluslararası Frankofoni Örgütü (OIF) gibi kurumsal yapıyı kastetmek için kullanılır.
Frankofon, Fransız ve Fransızca konuşan farkı
| Kelime | Anlam | Kullanım |
|---|---|---|
| Frankofon | Fransızca konuşan kişi; Fransızca’ya ilişkin | Fransız olmayan Fransızca konuşanları da kapsar. |
| Fransız | Fransa vatandaşı ya da Fransa kökenli kişi | Milliyet ve vatandaşlıkla ilgilidir; Fransızca bilmek şart değildir. |
| Fransızca konuşan | Fransızca bilen ya da o anda Fransızca konuşan kişi | Geçici ya da geniş bir tanım olabilir; frankofon kadar kurumsal bir kavram değildir. |
| Frankofoni | Fransızca konuşan topluluklar, ülkeler ve kültürel alan | Kişiden çok topluluk, coğrafya ve kurum anlamında kullanılır. |
İlginç bilgiler
- Frankofon olmak Fransız olmak demek değildir: Senegal, Fas, Kanada, Belçika, İsviçre, Lübnan ve birçok Afrika ülkesinde frankofon topluluklar yaşar.
- Kelime Yunanca “ses” anlamındaki phōnḗ’den gelir: Bu yüzden -fon eki “konuşan” anlamında birçok dil bilim teriminde kullanılır.
- Frankofoni kavramı sömürgecilik bağlamında doğdu: Onésime Reclus, 1880’de Fransızca konuşan ya da Fransız etkisindeki toplulukları tanımlamak için bu terimi kullandı. [34][35]
- Frankofoni bugün yalnızca Fransa’yı ifade etmez: Afrika, Karayipler, Orta Doğu, Kuzey Amerika ve Avrupa’nın birçok bölgesini kapsayan çok kültürlü bir alandır.
- Frankofon edebiyatı ayrı bir alandır: Fransa dışındaki Fransızca yazarların eserlerini inceleyen edebiyat dalıdır.
- Anglofon ve frankofon aynı mantıkla kurulmuştur: Anglo- “İngiliz”, franco- “Fransız”, -phone ise “konuşan” anlamı taşır.
Frankofon ülkeler ve bölgeler
| Bölge | Örnekler | Fransızca’nın durumu |
|---|---|---|
| Avrupa | Fransa, Belçika, İsviçre, Lüksemburg, Monako | Çoğu yerde resmî ya da yaygın olarak kullanılan dildir. |
| Kuzey Amerika | Kanada, özellikle Quebec ve Yeni Brunswick | Quebec’te Fransızca ana dil ve resmî dildir. |
| Afrika | Senegal, Fildişi Sahili, Kamerun, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Fas, Cezayir, Tunus | Birçok ülkede resmî dil, eğitim dili veya yaygın iletişim dilidir. |
| Orta Doğu | Lübnan | Fransızca eğitim, medya ve resmî alanlarda önemli bir yer tutar. |
| Karayipler ve Hint Okyanusu | Haiti, Martinik, Guadeloupe, Réunion, Mauritius | Fransızca resmî veya yaygın kültürel dil olarak kullanılır. |
Örnekler
| Örnek | Anlam |
|---|---|
| Frankofon yazar | Fransızca yazan yazar; Fransız olmak zorunda değildir. |
| Frankofon ülke | Fransızca’nın resmî, eğitim ya da yaygın iletişim dili olduğu ülke. |
| Frankofon topluluk | Fransızca’yı ortak dil olarak kullanan insan grubu. |
| Frankofon edebiyatı | Fransa dışındaki Fransızca yazan yazarların edebiyatı. |
| Frankofon sineması | Fransızca çekilen ya da Fransızca konuşulan filmleri kapsayan sinema alanı. |
| Frankofon okulu | Eğitim dili Fransızca olan okul. |
İlgili kavramlar
- Frankofoni: Fransızca konuşan toplulukların, ülkelerin ve kültürlerin bütünüdür.
- Uluslararası Frankofoni Örgütü (OIF): Fransızca’nın yaygınlaşmasını ve frankofon ülkeler arasındaki iş birliğini destekleyen uluslararası kuruluştur.
- Anglofon: İngilizce konuşan kişi ya da İngilizce konuşulan alan.
- Hispanofon: İspanyolca konuşan kişi ya da İspanyolca konuşulan alan.
- Lusofon: Portekizce konuşan kişi ya da Portekizce konuşulan alan.
- Almanofon: Almanca konuşan kişi ya da Almanca konuşulan alan.
- Lingua franca: Farklı ana dilli insanların iletişim için ortak olarak kullandığı dil.
Kısacası:frankofon, Fransızca konuşan kişi ya da Fransızca’ya ilişkin olan şey demektir. Kelime, “Fransız/Frank” anlamındaki franco- ile “ses, konuşma” anlamındaki Yunanca phōnḗ’nin birleşmesinden oluşur; Frankofoni ise Fransızca’nın bağ kurduğu dünya çapındaki topluluk ve kültür alanını ifade eder.