Payidar
Payidar, temel olarak kalıcı, sürekli, daimi ve sonsuza kadar yaşayacak olan anlamına gelen bir sıfattır. Tarihsel, edebi ve resmi ifadelerde bir şeyin zamana yenik düşmeden ayakta kalacağını vurgulamak için kullanılır.
Payidar Kelimesinin Kökeni ve Yapısı
Kelime Farsça kökenlidir (pāydār / پایدار) ve Anadolu Türkçesinde en erken 14. yüzyıl metinlerinde (örneğin Aşık Paşa'nın Garib-name'sinde) karşımıza çıkar:
- pāy (پای):"Ayak, temel, kök, zemin"ya da pāyīdan (durmak, kalmak) fiil gövdesiyle ilişkili "durma, sabitlik"anlamını taşır.
- -dār (-دار):"Tutan, sahip olan, koruyan"anlamındaki isim yapım ekidir (defterdar, bayraktar, hissedar sözcüklerindeki aynı ektir).
Bir arada düşünüldüğünde "temelini/yerini sağlam tutan, yerinde duran"anlamından zamanla "kalıcı, süreklilik gösteren"anlamına evrilmiştir.
Kullanım Alanları ve Örnekler
- Tarihi ve Cumhuriyet vurgusu:En bilinen kullanımı Mustafa Kemal Atatürk'ün "Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır"sözündedir. Burada "ilelebet"(sonsuza dek) ile birlikte kullanılarak Cumhuriyet'in kalıcılığına işaret eder.
- Edebiyat ve sanat:Yüzyıllar boyunca etkisini yitirmeyen eserler için "edebiyatın payidar yapıtları"şeklinde kullanılabilir.
- Karşıt anlamı:Felsefi ve edebi bağlamda "fani"(gelip geçici, ölümlü) sözcüğünün zıt anlamlısı gibi düşünülür; baki ve daimi kelimeleriyle yakın anlamlıdır.